Ngày 5 tháng 12 năm 2025, Giáo sư Nicolas Weber đã trình bày về một tác phẩm tự sự bằng thơ của người Chăm ở thế kỷ XIX, The Rhyme of Looking Forward (Điệu thơ Nhìn về phía trước), một trong mười lăm văn bản thuộc dự án sách của ông, Forbidden Voices, Silenced Memory: The Making of a Cham Century (Những tiếng nói bị cấm, ký ức bị câm lặng: Sự hình thành của một thế kỷ Chăm). Dự án này nhằm khôi phục các góc nhìn và ký ức của người Chăm trong tiến trình hình thành Đông Nam Á hiện đại, bằng cách đặt vào trung tâm những tiếng nói lâu nay bị gạt ra ngoài các diễn ngôn lịch sử lấy nhà nước làm trọng tâm.

Sự kiện do Viện Nghiên cứu Đông Á Weatherhead tổ chức và được NYSEAN đồng tài trợ, với phần điều phối của John Phan, Phó Giáo sư ngành Ngôn ngữ và Văn hóa Đông Á, Đại học Columbia.

Lịch sử được chuyên chở bằng tiếng nói

Thay vì dựa vào các tư liệu lưu trữ đế quốc hay thuộc địa, Giáo sư Weber tập trung vào các bản tự sự bằng thơ của người Chăm—những văn bản được sáng tác bằng chữ Chăm hiện đại và предназнач để ngâm hoặc hát. Các bản tự sự này được lưu truyền qua ký ức, trình diễn và sao chép, tồn tại không phải nhờ các thiết chế chính thức mà nhờ chính cộng đồng. Weber gọi chúng là “những kho lưu trữ sống”: các nguồn tư liệu lưu giữ cảm xúc, suy tư đạo đức và trải nghiệm sống—những điều mà các hồ sơ chính thống thường bỏ quên hoặc xóa nhòa.

Sụp đổ và ký ức

Người Chăm là một cộng đồng thuộc ngữ hệ Nam Đảo, là hậu duệ của vương quốc Champa, từng trải dài trên phần lớn khu vực miền Trung Việt Nam ngày nay. Đến đầu thế kỷ XIX, Champa bị thu hẹp chỉ còn lại tiểu quốc phương Nam là Panduranga, với quyền tự trị hạn chế cho đến khi bị triều Nguyễn sáp nhập vào năm 1832, dưới thời vua Minh Mạng. Cuộc sáp nhập này kéo theo sự đàn áp khốc liệt, tái phân chia đất đai, lao dịch cưỡng bức, và sự tan rã của đời sống chính trị cũng như nghi lễ của người Chăm.

Chính trong bối cảnh đó, The Rhyme of Looking Forward ra đời. Thay vì thuật lại sự kiện một cách trực tiếp, bài thơ khắc họa việc sáp nhập như sự sụp đổ của toàn bộ một thế giới đạo lý. Những hình ảnh sấm sét, lửa trời, đất rung chuyển mô tả cuộc chinh phục như một thảm họa vũ trụ, trong khi các cảnh đứt gãy huyết thống và sỉ nhục nghi lễ cho thấy bạo lực đã xâm nhập vào đời sống thường nhật như thế nào. Thông qua hệ thống ẩn dụ dày đặc và đầy bất an, bài thơ ghi lại khoảnh khắc mà một thế giới quan trở nên lung lay.

Một văn bản sống

Hơn một thế kỷ sau, vào năm 1968, trong bối cảnh Chiến tranh Việt Nam, các trí thức Chăm đã tái bản The Rhyme of Looking Forward, đồng thời ghép nó với một văn bản mang tính giáo huấn đạo đức. Như Weber phân tích, sự trở lại này không mang tính hoài niệm. Nó biến ký ức thành kim chỉ nam để định hướng và tồn tại trong một thời kỳ biến động mới, được đánh dấu bởi chiến tranh, xung đột tôn giáo và các áp lực đồng hóa. Việc bài thơ tiếp tục được lưu truyền qua nhiều thế kỷ cho thấy cách các cộng đồng Chăm liên tục quay về với thơ ca để hiểu, đối diện với đứt gãy lịch sử và tái khẳng định nền tảng đạo đức của mình.

Vì sao điều này quan trọng

Giáo sư Weber kết luận rằng các bản tự sự bằng thơ của người Chăm không phải là những tư liệu bổ trợ bên lề, mà là những lịch sử mang tính phản biện. Chúng phục hồi các tiếng nói bên lề, thách thức những cách kể lịch sử lấy nhà nước làm trung tâm, và nhắc nhở chúng ta rằng lịch sử không chỉ được viết trong kho lưu trữ, mà còn được cất lên bằng tiếng hát, được ghi nhớ và được truyền tiếp trong đời sống cộng đồng.