Cuốn sách Di sản Hán Nôm Đình Chèm, do Nhà xuất bản Thế Giới ấn hành năm 2015, là một công trình sưu tầm và nghiên cứu quan trọng về hệ thống tư liệu Hán Nôm gắn với Đình Chèm, một trong những di tích lâu đời của Hà Nội. Công trình được thực hiện dưới sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân phường Thụy Phương, với Tiến sĩ Trần Trọng Dương giữ vai trò trưởng ban biên dịch.

Xuất phát từ mục tiêu không chỉ giới thiệu một di tích mà còn khơi lại chiều sâu văn hiến của một cộng đồng, cuốn sách đặt Đình Chèm vào một mạng lưới rộng lớn của lịch sử, tín ngưỡng và văn bản. Ở đó, chữ Hán và chữ Nôm không đơn thuần là phương tiện ghi chép, mà là nơi lưu giữ ký ức tập thể qua nhiều thế kỷ.

Làng Chèm, tên nôm xưa của phường Thụy Phương ngày nay, là một làng Việt cổ gắn liền với sông Hồng và vùng đất Từ Liêm. Đình Chèm, tọa lạc tại vị trí giao thoa của các dòng sông quan trọng, từng là một điểm tụ hội giao thương và văn hóa của vùng Thăng Long xưa. Với kiến trúc cổ kính và vị trí địa lý đặc biệt, đình không chỉ là một công trình kiến trúc mà còn là một không gian tích tụ các lớp ký ức lịch sử và văn hóa.

Trung tâm của toàn bộ hệ thống tư liệu trong cuốn sách là nhân vật Hy Khang Thiên Vương Lý Ông Trọng, một hình tượng vừa mang tính lịch sử vừa mang tính huyền thoại, được xem là danh tướng và nhà ngoại giao sớm của dân tộc Việt Nam. Điều đáng chú ý là tín ngưỡng thờ Ông Trọng không chỉ tồn tại trong phạm vi địa phương mà còn xuất hiện trong nhiều thư tịch Trung Hoa cổ, tạo nên một mạng lưới văn bản xuyên văn hóa kéo dài qua hàng nghìn năm. Những ghi chép từ Sử ký, Tiền Hán thư cho đến Tư trị thông giám cho thấy sự lan tỏa và biến đổi của hình tượng này trong không gian Đông Á.

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của cuốn sách là việc tập hợp một hệ thống tư liệu Hán Nôm có độ dày thời gian hiếm thấy, từ khoảng thế kỷ II trước Công nguyên đến đầu thế kỷ XX. Không nhiều di tích ở Việt Nam có thể được khảo cứu thông qua một chuỗi văn bản liên tục như vậy. Điều này cho phép người đọc không chỉ tiếp cận một câu chuyện lịch sử, mà còn theo dõi cách câu chuyện đó được ghi chép, diễn giải và tái cấu trúc qua từng thời kỳ. Ở đây, văn bản không chỉ là nguồn thông tin mà còn là bằng chứng sống của quá trình kiến tạo ký ức tập thể.

Cấu trúc của cuốn sách được tổ chức thành ba lớp tư liệu đan xen. Trước hết là các thư tịch cổ của Việt Nam từ thế kỷ XIV đến XIX như Đại Việt sử ký toàn thư, Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh, cùng các tác phẩm diễn ca và thơ vịnh, nơi hình tượng Lý Ông Trọng được định hình trong lịch sử và văn học. Tiếp đến là hệ thống văn bản Hán Nôm còn lưu giữ trực tiếp tại Đình Chèm, bao gồm sắc phong, hoành phi, câu đối, văn bia, thơ chữ Hán và văn tế trên nhiều chất liệu khác nhau như gỗ, đá, đồng và giấy, những tư liệu phản ánh trực tiếp đời sống tín ngưỡng và thực hành nghi lễ của cộng đồng. Cuối cùng là các ghi chép trong thư tịch Trung Hoa về tục thờ Ông Trọng, mở rộng phạm vi nghiên cứu ra ngoài Việt Nam và cho thấy sự giao thoa văn hóa trong khu vực.

Dưới sự chủ biên của Trần Trọng Dương, công trình không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm mà còn áp dụng chặt chẽ các phương pháp của văn bản học và sử liệu học: đối chiếu dị bản, hiệu đính văn bản gốc, phiên âm Hán Việt, dịch nghĩa và chú giải. Trong nhiều trường hợp, các văn bản còn được chuyển thể sang ngôn ngữ văn học hiện đại nhằm giúp người đọc tiếp cận dễ dàng hơn. Đồng thời, nhóm biên soạn cũng đã đính chính một số nhầm lẫn trong truyền thống, góp phần nâng cao độ tin cậy học thuật của tư liệu.

Một luận điểm quan trọng xuyên suốt cuốn sách là vai trò của chữ viết như một nền tảng của căn cước văn hóa. Các văn bản Hán Nôm tại Đình Chèm không chỉ ghi lại lịch sử, mà còn lưu giữ hệ thống nghi lễ, thẩm mỹ, tư duy và ký ức của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Trong cách nhìn này, chữ viết trở thành một dạng di sản, một “di sản sống” tồn tại qua việc đọc, diễn giải và truyền lại.

Xuất bản trong bối cảnh địa phương đang đẩy mạnh công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, cuốn sách không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn mang đậm ý nghĩa xã hội. Nó là một lời nhắn gửi về trách nhiệm gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống như một nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Trong tổng thể, Di sản Hán Nôm Đình Chèm cho thấy một cách tiếp cận sâu sắc đối với di tích: không chỉ như một không gian vật lý, mà còn như một hệ sinh thái văn bản, nơi lịch sử, tín ngưỡng và ký ức được tích lũy, tái diễn giải và tiếp nối qua thời gian. Chính trong hệ sinh thái này, Đình Chèm không chỉ thuộc về quá khứ mà còn tiếp tục tồn tại và có ý nghĩa trong hiện tại và tương lai.

Mời bạn đọc sách này trên nền tảng Digitizing Việt Nam tại đây.