Cuốn sách Giáo dục Việt Nam dưới thời thuộc địa: Huyền thoại đỏ và huyền thoại đen của Tiến sĩ Nguyễn Thụy Phương là một công trình nghiên cứu quan trọng về lịch sử giáo dục Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, đồng thời cũng là một nỗ lực tháo gỡ những định kiến kéo dài nhiều thập niên quanh di sản giáo dục thuộc địa. Sách được xuất bản năm 2020 bởi Nhà xuất bản Hà Nội phối hợp cùng Công ty Sách Omega Việt Nam. Thay vì nhìn nền giáo dục Pháp ở Việt Nam theo hai cực đối lập tuyệt đối, hoặc như một “ân huệ khai hóa” của thực dân, hoặc như một công cụ nô dịch hoàn toàn, tác giả đặt vấn đề rằng cả hai cách nhìn ấy đều đã bị huyền thoại hóa. Chính vì vậy, nhan đề “huyền thoại đỏ” và “huyền thoại đen” không chỉ là một lựa chọn mang tính học thuật, mà còn là một tuyên ngôn phương pháp luận của cuốn sách.

Ở đây, “huyền thoại đỏ” ám chỉ cách diễn giải mang tính phê phán cực độ từng phổ biến trong diễn ngôn chống thực dân, xem toàn bộ hệ thống giáo dục thuộc địa chỉ như công cụ phục vụ bộ máy cai trị. Ngược lại, “huyền thoại đen” là xu hướng lý tưởng hóa nền giáo dục Pháp như một mô hình hiện đại hoàn toàn vượt trội, thường xuất hiện trong các hoài niệm về “thời Tây học”. Nguyễn Thụy Phương cho rằng cả hai lối nhìn đều đơn giản hóa một thực tế lịch sử phức tạp hơn rất nhiều.

Điểm đặc biệt của cuốn sách là tác giả không tiếp cận giáo dục thuộc địa chỉ như một chính sách hành chính, mà như một không gian va chạm giữa quyền lực thực dân, truyền thống Nho học, khát vọng hiện đại hóa và chiến lược thích nghi của người Việt. Chính tinh thần ấy giúp cuốn sách vượt ra khỏi các tranh luận đơn giản kiểu “tốt hay xấu”, để nhìn giáo dục thuộc địa như một hiện tượng lịch sử nhiều tầng lớp và đầy mâu thuẫn nội tại.

Bối cảnh mà cuốn sách đặt ra đặc biệt quan trọng. Trước khi người Pháp thiết lập hệ thống trường học hiện đại, Việt Nam đã có một nền giáo dục khoa cử Nho giáo lâu đời. Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ XIX, mô hình này dần bộc lộ sự khủng hoảng trước những thay đổi về quân sự, kinh tế và tri thức toàn cầu. Người Pháp khi vào Đông Dương không xây dựng giáo dục trên một “vùng trắng”, mà trên một xã hội vốn đã có truyền thống hiếu học rất mạnh. Chính tinh thần “học để tiến thân” ấy trở thành một trong những nền tảng giúp hệ thống giáo dục thuộc địa vận hành được tại Việt Nam.

Nguyễn Thụy Phương cho thấy giáo dục thuộc địa ở Đông Dương thực ra là một trong những hệ thống được tổ chức hoàn chỉnh nhất trong toàn bộ đế chế thuộc địa Pháp. Tuy nhiên, mục tiêu của nó luôn chứa mâu thuẫn nội tại. Một mặt, chính quyền thuộc địa cần đào tạo đội ngũ thư ký, công chức, kỹ thuật viên phục vụ bộ máy cai trị. Mặt khác, họ lại lo ngại việc mở rộng giáo dục sẽ tạo ra một tầng lớp trí thức bản xứ có khả năng phản kháng chính trị. Vì vậy, hệ thống giáo dục này vừa mở ra cơ hội mới, vừa cố tình giới hạn con đường đi lên của người Việt.

Cuốn sách đặc biệt nhấn mạnh sự hình thành của tầng lớp trí thức Tây học đầu thế kỷ XX, những người được đào tạo trong hệ thống Pháp nhưng lại trở thành lực lượng thúc đẩy cải cách, hiện đại hóa, báo chí, văn học mới và cuối cùng là các phong trào dân tộc chủ nghĩa. Đây là một nghịch lý quan trọng của lịch sử thuộc địa: chính hệ thống giáo dục do thực dân xây dựng lại góp phần tạo ra những chủ thể chống lại trật tự thực dân ấy.

Một điểm có giá trị khác của công trình là cách tác giả sử dụng nguồn tư liệu Pháp ngữ và tư liệu lưu trữ để tái dựng đời sống giáo dục thuộc địa một cách cụ thể: từ chương trình học, chính sách đào tạo giáo viên, hệ thống trường Pháp–Việt, cho tới các kỳ thi và chiến lược phân tầng giáo dục. Thay vì chỉ đưa ra kết luận về ý thức hệ, cuốn sách đi sâu vào cấu trúc vận hành thực tế của hệ thống giáo dục này.

Nguyễn Thụy Phương cũng cho thấy rằng ảnh hưởng của giáo dục thuộc địa không kết thúc vào năm 1945. Nhiều mô hình trường học, cách tổ chức hành chính giáo dục, khái niệm bằng cấp, chương trình học, và thậm chí cả quan niệm về “thành đạt thông qua học vấn” vẫn tiếp tục tồn tại rất lâu sau khi chế độ thuộc địa chấm dứt. Điều này khiến di sản giáo dục Pháp ở Việt Nam trở thành một chủ đề không chỉ thuộc về lịch sử, mà còn liên quan trực tiếp đến hiện tại.

Về mặt học thuật, cuốn sách đáng chú ý vì nó thuộc xu hướng nghiên cứu hậu thuộc địa mới, cố gắng vượt khỏi các đối lập nhị nguyên đơn giản giữa “thực dân” và “chống thực dân”. Thay vì đặt câu hỏi giáo dục thuộc địa là “tốt hay xấu”, tác giả hỏi một câu khác khó hơn: hệ thống ấy đã vận hành như thế nào, đã tạo ra những biến đổi xã hội gì, và vì sao ký ức về nó lại bị chia cắt thành những diễn ngôn đối nghịch đến vậy.

Có thể nói, cuốn sách Giáo dục Việt Nam dưới thời thuộc địa: Huyền thoại đỏ và huyền thoại đen không chỉ là một cuốn sách về lịch sử giáo dục. Đây còn là một nghiên cứu về ký ức lịch sử, về hiện đại hóa, về quyền lực tri thức, và về cách người Việt bước vào thế giới hiện đại thông qua một hệ thống vừa áp đặt vừa mở ra khả năng chuyển hóa xã hội. Chính vì vậy, cuốn sách đặc biệt có giá trị đối với những ai quan tâm đến lịch sử Việt Nam cận đại, nghiên cứu hậu thuộc địa, lịch sử trí thức, cũng như sự hình thành của xã hội Việt Nam hiện đại.