Hai Mùa thu của Tiếng Việt: Tưởng nhớ GS. Cao Xuân Hạo và GS. Nguyễn Quang Hồng
Vào ngày giữa thu năm Ất Tỵ, mồng 7 tháng 10 năm 2025, nhà ngôn ngữ học GS.TSKH Nguyễn Quang Hồng đã rời cõi tạm, để lại trong lòng của giới học nhân một nỗi tiếc nhớ vô hạn. Nhớ lại năm 2007, cũng vào những ngày thu này, ngày 16 tháng 10, giáo sư ngôn ngữ học kỳ cựu Cao Xuân Hạo cũng ra đi trong sự thương tiếc của biết bao bạn bè, học trò, đồng nghiệp. Hai học giả ngôn ngữ lớn của nền khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam – Cao Xuân Hạo và Nguyễn Quang Hồng – đều chọn những ngày thu của nhân gian để khép lại hành trình trần thế. Như một cách gì rất lặng mà rất hữu duyên, mùa thu đã trở thành mùa tiễn đưa hai bậc trí giả hàng đầu của ngành ngôn ngữ học Việt Nam hiện đại. Để tưởng nhớ họ, bài viết này xin điểm lại những hồi ức mà giáo sư Nguyễn Quang Hồng đã ghi lại vào tháng 10 năm 2007, khi ông tưởng niệm người anh, người đồng nghiệp và người thầy tinh thần của mình: Giáo sư Cao Xuân Hạo.
Trong bài viết năm ấy, giáo sư Nguyễn Quang Hồng kể rằng ông hay tin giáo sư Cao Xuân Hạo đã ra đi qua cuộc điện thoại từ một đồng nghiệp trẻ. Dù biết bệnh tình của giáo sư Cao Xuân Hạo đã nặng, ông vẫn nghẹn ngào khi nhận ra từ nay sẽ không còn được trò chuyện cùng người Anh học thuật nữa. Ký ức đưa ông trở lại năm 1965, khi vừa từ Đại học Bắc Kinh trở về, ông may mắn được gặp Cao Xuân Hạo, lúc ấy đã có tên tuổi trong giới nghiên cứu. Giáo sư Hạo dành trọn một buổi chiều mùa thu để giảng cho người đồng nghiệp trẻ tuổi Nguyễn Quang Hồng lý thuyết âm tiết tiếng Việt. Buổi gặp ấy khiến giáo sư Nguyễn Quang Hồng nhận ra rằng, người đàn anh trong học giới, giáo sư Cao Xuân Hạo, đang tìm một con đường mới để hiểu tiếng Việt từ chính bản chất của nó.
Theo giáo sư Cao Xuân Hạo, âm tiết tiếng Việt là một chỉnh thể, không thể “cắt khúc” thành âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối như các mô hình ngôn ngữ châu Âu. Ông gọi đó là “lý thuyết phi đoạn tính” , coi toàn bộ âm tiết là một đơn vị ngữ âm – ngữ nghĩa – chức năng thống nhất. Quan điểm này, trình bày trong công trình Phonologie et Linéarité (Âm vị học và tuyến tính, 1985), được nhiều học giả quốc tế đánh giá cao. Một số nhà ngữ học Pháp cho rằng nếu người bản ngữ của các ngôn ngữ đơn âm tiết xây dựng âm vị học, họ hẳn sẽ chọn “âm tiết” chứ không phải “âm vị” làm đơn vị cơ bản. Từ Việt Nam, Cao Xuân Hạo đã cất lên một tiếng nói độc lập, thách thức khuynh hướng “dĩ Âu vi trung” trong ngôn ngữ học thế giới.
Không dừng ở lĩnh vực ngữ âm, nhà ngôn ngữ học Cao Xuân Hạo tiếp tục mở rộng sang mảng ngữ pháp tiếng Việt. Thay vì mô hình “Chủ – Vị” kiểu Âu, ông đề xuất cấu trúc “Đề – Thuyết”, phản ánh đúng tư duy câu tiếng Việt – nơi phần đầu nêu đề tài, phần sau triển khai nội dung liên quan. Công trình Tiếng Việt. Sơ thảo ngữ pháp chức năng (1991) đã tạo nên một luồng gió mới trong học giới, giúp nhìn tiếng Việt như một hệ thống tự thân, chứ không là bản sao méo mó của tiếng phương Tây.
Trong hồi ức của giáo sư Nguyễn Quang Hồng, giáo sư Cao Xuân Hạo không chỉ là một nhà lí luận ngôn ngữ học khắt khe mà còn là một trí thức nhân văn rộng mở. Ông là người có vốn tri thức vượt khỏi phạm vi chuyên ngành hẹp: thạo tiếng Nga đến mức khiến cả người Nga kính nể, thông thạo tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Latinh, am hiểu lịch sử tiếng Hán và chữ Hán, và dịch văn học với một thứ tiếng Việt vừa chính xác vừa óng ả. Ông cũng là một người viết báo đầy duyên mỉa mai, sắc sảo mà không cay độc, hài hước mà không dễ dãi. Nhiều bài viết phổ thông của ông – về tiếng Việt, về văn hóa ngôn ngữ, về “văn Việt, người Việt” – sau này được tập hợp lại trong các cuốn như Tiếng Việt – Văn Việt – Người Việt, giúp công chúng ngoài giới chuyên môn cảm nhận tiếng Việt không chỉ như một công cụ giao tiếp, mà như một di sản tinh thần cần được bảo vệ.
Khép lại bài tưởng niệm vào mùa thu năm 2007, giáo sư Nguyễn Quang Hồng viết rằng, giáo sư Cao Xuân Hạo đã ra đi thanh thản, để lại một gia tài vô giá cho tiếng Việt. Giờ đây, khi chính ông cũng đã rời cõi tạm, lời ấy như vang vọng trở lại, như một lời tiễn biệt kép dành cho hai trí tuệ lớn đã dành trọn đời cho việc khẳng định phẩm giá và bản thể của tiếng Việt: một ngôn ngữ không cần soi chiếu qua khuôn mẫu nào khác, bởi nó đã đủ trọn vẹn và tự do trong chính mình.
Đọc Hoài niệm về Anh Cao Xuân Hạo của Nguyễn Quang Hồng: https://ngonngu.net/nqhong_hoainiemvecaoxuanhao/354
Đọc Tiếng Việt - Văn Việt - Người Việt của Cao Xuân Hạo trên nền tảng Digitizing Việt Nam: