Được University of Washington Press xuất bản năm 2023, Miscellany of the South Seas: A Chinese Scholar’s Chronicle of Shipwreck and Travel through 1830s Vietnam (Hải Nam tạp trứ) lần đầu tiên giới thiệu đến độc giả tiếng Anh ký sự du hành đặc biệt của Thái Đình Lan (蔡廷蘭, Cai Tinglan, 1801–1859), một học giả quê ở quần đảo Bành Hồ (Penghu) trên eo biển Đài Loan. Do hai sử gia Kathlene Baldanza và Zhao Lu dịch và giới thiệu, cuốn sách kết hợp nguyên tác thế kỷ XIX của Thái Đình Lan với một phần dẫn nhập học thuật công phu, hệ thống chú giải chi tiết, bản đồ, bảng thuật ngữ và thư mục, qua đó đặt hành trình của ông vào bối cảnh xã hội, chính trị, kinh tế và hàng hải của Việt Nam dưới triều Nguyễn.

Cuốn sách được xuất bản dưới dạng bìa cứng, bìa mềm và sách điện tử; phiên bản số hiện được cung cấp truy cập mở trên nền tảng Manifold của University of Washington Press. Việc xuất bản truy cập mở nhận được sự hỗ trợ từ Khoa Lịch sử, Khoa Nghiên cứu Châu Á và hệ thống thư viện của Pennsylvania State University, cùng với tài trợ bổ sung từ Chiang Ching-kuo Foundation for International Scholarly Exchange và Charles and Jane Keyes Endowment for Books on Southeast Asia. Phiên bản số có thể được tải xuống và chia sẻ theo giấy phép Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0, tuân theo các điều khoản của nhà xuất bản đối với những nội dung thuộc bản quyền riêng biệt.

Tuy nhiên, câu chuyện làm nên cuốn sách này bắt đầu từ gần hai thế kỷ trước.

Tháng 11 năm 1835, Thái Đình Lan lên một chiếc thuyền để thực hiện một hành trình vốn dĩ khá bình thường qua eo biển Đài Loan. Ông đang từ Phúc Kiến trở về quê nhà ở quần đảo Bành Hồ sau một lần nữa tham dự kỳ thi khoa cử đầy cạnh tranh của nhà Thanh.

Nhưng ông đã không thể trở về nhà như dự định.

Gặp phải một trận bão lớn, Thái Đình Lan và những người đồng hành bị cuốn đi rất xa khỏi hải trình. Trong hơn một tuần, con thuyền lênh đênh giữa vùng biển nguy hiểm trước khi cuối cùng dạt vào bờ biển miền Trung Việt Nam. Một tai nạn hàng hải từ đó trở thành khởi đầu của một hành trình phi thường qua lãnh thổ triều Nguyễn—và cuối cùng để lại một tư liệu đặc biệt về đời sống Việt Nam trong thập niên 1830.

Thái Đình Lan ghi lại những trải nghiệm này trong Hải Nam tạp trứ (海南雜著, Hainan zazhu), được xuất bản lần đầu vào năm 1837. Tác phẩm đem đến một lời chứng hiếm có về Việt Nam đầu triều Nguyễn, không phải từ một nhà truyền giáo, nhà ngoại giao hay người quan sát thuộc địa châu Âu, mà từ một học giả Trung Hoa vô tình đặt chân đến Việt Nam và sau đó đi qua đất nước dưới sự bảo trợ của chính quyền nhà Nguyễn.

Một hành trình bất ngờ qua Việt Nam

Thái Đình Lan không phải một nhà thám hiểm lên đường với mục đích khảo sát Việt Nam. Ông cũng không phải là một nhà ngoại giao được cử đến đây thực hiện công vụ. Cuộc gặp gỡ của ông với Việt Nam hoàn toàn là một sự tình cờ.

Chính điều này góp phần làm cho ghi chép của ông trở nên đặc biệt hấp dẫn.

Sau khi con thuyền dạt vào bờ biển Việt Nam, các quan chức nhà Nguyễn ban đầu có lý do để nghi ngờ những người mới đến. Cướp biển và buôn lậu khi ấy là những vấn đề nghiêm trọng tại vùng duyên hải, vì vậy Thái Đình Lan và những người đồng hành phải chứng minh danh tính của mình. Ông không biết nói tiếng Việt. Tuy nhiên, ông sở hữu một thứ đã làm thay đổi hoàn toàn hành trình sau đó: nền học vấn của một nhà nho.

Các quan chức kiểm tra lời khai về thân phận học giả của ông bằng cách đưa ra những câu hỏi thi viết. Thái Đình Lan vượt qua thử thách. Ông cũng có thể giao tiếp với giới quan lại có học của Việt Nam bằng Hán văn, thông qua hình thức viết chữ để đối thoại—hay “bút đàm”—mặc dù hai bên không có chung một ngôn ngữ nói.

Thân phận này có ý nghĩa rất lớn. Theo lời kể của Thái Đình Lan, ngày 24 tháng 12 năm 1835, vua Minh Mạng ban chỉ công nhận thân phận sĩ nhân của ông và cấp hỗ trợ cho ông cùng những người đồng hành. Sau đó, ông được phép thực hiện hành trình dài bằng đường bộ lên phía bắc, với sự hộ tống của phía Việt Nam.

Sự xuất hiện hoàn toàn tình cờ của Thái Đình Lan vì thế đã mở ra cho ông một cánh cửa hiếm có để quan sát nhà nước Nguyễn.

Trên hành trình về phía bắc, ông bước vào các công đường, gặp gỡ quan chức địa phương, trao đổi văn chương và thơ phú, tiếp xúc với thương nhân và người di cư, thăm đền miếu và chợ, vượt qua sông ngòi và đèo núi, đồng thời quan sát nhịp sống thường nhật. Hành trình trở về quê nhà của ông kéo dài nhiều tháng, đi xuyên qua Việt Nam và miền nam Trung Quốc trước khi cuối cùng trở lại Bành Hồ.

Nhìn Việt Nam thời Nguyễn qua con mắt của một người ngoại quốc

Hải Nam tạp trứ đặc biệt có giá trị bởi Thái Đình Lan vừa là một người ngoài cuộc, vừa là người có khả năng bước vào thế giới trí thức của giới tinh hoa Việt Nam.

Ghi chép của ông bao gồm những quan sát về trang phục, ẩm thực, thực hành tôn giáo, đường sá, chợ búa, hành chính, địa lý và hoạt động thường ngày của bộ máy chính quyền. Cuốn sách kết hợp ba thể loại khác nhau: câu chuyện về vụ đắm tàu, nhật ký hành trình và một khảo thuật về lịch sử và văn hóa Việt Nam.

Điều đó không có nghĩa chúng ta nên xem Thái Đình Lan như một người quan sát hoàn toàn khách quan. Ông diễn giải những gì mình chứng kiến thông qua nền giáo dục, tham vọng, những giả định và thế giới quan của chính mình. Chẳng hạn, những ghi chép của ông về lịch sử Việt Nam đôi khi khác với chính sử Việt Nam. Baldanza và Zhao cho rằng chính những khác biệt này lại có thể mang nhiều ý nghĩa: một số chi tiết có khả năng lưu giữ những cách hiểu mà Thái Đình Lan tiếp nhận từ những người ông gặp trên đường, thay vì chỉ phản ánh quan điểm chính thống của triều đình Nguyễn.

Vì vậy, tác phẩm không đơn thuần là một bản mô tả Việt Nam thế kỷ XIX. Nó còn là tư liệu ghi lại Việt Nam đã hiện ra như thế nào trước mắt một học giả nhà Thanh trực tiếp đặt chân đến đất nước này.

Chính đặc điểm ấy khiến Hải Nam tạp trứ trở thành một nguồn sử liệu đáng chú ý. Tác phẩm cho phép chúng ta nhìn lịch sử Việt Nam từ một góc nhìn châu Á đương thời khác, thay vì chỉ thông qua chính sử của triều Nguyễn hoặc ghi chép của các nhà truyền giáo, nhà ngoại giao, thương nhân và những người quan sát thuộc địa đến từ châu Âu.

Một thế giới chung của chữ viết

Một trong những phương diện hấp dẫn nhất trong hành trình của Thái Đình Lan là vai trò của chữ viết.

Ông không thể trò chuyện trực tiếp bằng lời với nhiều quan chức Việt Nam mà mình gặp, nhưng hai bên cùng tham gia vào một nền văn hóa học thuật lấy Hán văn làm phương tiện chung. Thông qua bút đàm, thơ ca, điển tích và truyền thống giáo dục Nho học, những người xa lạ có thể nhận ra nhau như thành viên của một cộng đồng trí thức vượt qua biên giới chính trị.

Baldanza và Zhao đặt những cuộc gặp gỡ này trong một thế giới văn hóa xuyên khu vực mà giới nghiên cứu đã gọi bằng nhiều khái niệm khác nhau như “Confucian commonwealth” (cộng đồng Nho giáo), “Sinosphere” (Hán quyển) hay “Sinographosphere” (vùng văn hóa chữ Hán). Hành trình của Thái Đình Lan cung cấp một trường hợp đặc biệt cụ thể cho thấy thế giới đó đã vận hành như thế nào trong thực tế.

Nền văn hóa chữ viết chung này đem lại những hệ quả rất thực tế. Khả năng sử dụng Hán văn đã giúp Thái Đình Lan, trong mắt các quan chức nhà Nguyễn, chuyển từ một người ngoại quốc trôi dạt đáng ngờ thành một sĩ nhân mà họ có thể nhận diện và giao tiếp.

Đối với những ai quan tâm đến lịch sử chữ viết và công nghệ văn bản, đây là một trong những chủ đề đáng chú ý nhất của cuốn sách. Chữ viết ở đây không chỉ là phương tiện ghi lại thông tin. Nó còn là công cụ giao tiếp vượt qua rào cản ngôn ngữ, dấu hiệu xác lập căn tính xã hội, và thậm chí là một phương tiện giúp con người dịch chuyển qua những không gian văn hóa và chính trị khác nhau.

Việt Nam và thế giới hàng hải

Ghi chép của Thái Đình Lan cũng khiến chúng ta phải nhìn lại quan niệm về Việt Nam thế kỷ XIX như một xã hội được phân định rõ ràng bởi biên giới của nhà Nguyễn.

Trong suốt hành trình, ông gặp nhiều cộng đồng di dân và thương nhân người Hoa, đặc biệt là những người có nguồn gốc Phúc Kiến và Quảng Đông. Đến năm 1835, các cộng đồng người Hoa tại Việt Nam đã hình thành những tổ chức đồng hương được chính quyền công nhận, gọi là các bang. Khi Thái Đình Lan cần nơi ở, phiên dịch, tiền bạc hay sự trợ giúp thực tế, những mạng lưới này nhiều lần hỗ trợ ông.

Trải nghiệm của ông vì thế cho thấy nhiều lớp không gian địa lý chồng lấn lên nhau.

Một mặt là địa lý chính trị của hai đế chế Nguyễn và Thanh. Mặt khác là những mạng lưới thương mại hàng hải, các cộng đồng nói tiếng Mân Nam/Hokkien, các hội đồng hương, mạng lưới học giả, cùng những tuyến đường nối liền các cảng thị và đô thị trên những vùng ngày nay thuộc Trung Quốc, Đài Loan, Việt Nam và Đông Nam Á.

Biển cả, nơi suýt lấy đi mạng sống của Thái Đình Lan, cũng chính là không gian kết nối những thế giới ấy.

Thông qua câu chuyện của ông, hai dịch giả làm nổi bật những mối liên hệ hàng hải mạnh mẽ giữa Phúc Kiến và miền Trung Việt Nam. Hành trình của Thái Đình Lan nhắc chúng ta rằng vùng duyên hải Việt Nam từng là một phần của mạng lưới lưu chuyển rộng lớn hơn nhiều, nơi thương nhân, thủy thủ, học giả, quan chức, người di cư, văn bản, hàng hóa và thông tin di chuyển qua những khoảng cách rất xa.

Từ một cuốn sách năm 1837 đến phiên bản số của thế kỷ XXI

Bản thân quá trình lưu truyền của Hải Nam tạp trứ cũng là một câu chuyện đáng chú ý về sự dịch chuyển của văn bản.

Thái Đình Lan xuất bản tác phẩm không lâu sau khi trở về quê nhà, với hai lần in của ấn bản đầu tiên cùng xuất hiện vào năm 1837. Tuy nhiên, tác phẩm dần rơi vào quên lãng. Năm 1877, sách được dịch sang tiếng Nga và một năm sau được chuyển dịch từ bản tiếng Nga sang tiếng Pháp, nhưng mãi đến năm 1959 mới được tái bản bằng tiếng Trung. Một bản dịch tiếng Nhật không đầy đủ xuất hiện năm 1992. Năm 2006, học giả Đài Loan Trần Ích Nguyên (Chen Yiyuan) công bố một công trình quan trọng tập hợp và nghiên cứu tác phẩm của Thái Đình Lan. Đến năm 2009, Ngô Đức Thọ và Hoàng Văn Lâu dịch công trình của Trần Ích Nguyên sang tiếng Việt với nhan đề Thái Đình Lan và tác phẩm Hải Nam Tạp Trứ.

Đặc biệt quan trọng đối với di sản văn bản Việt Nam là bản chép tay hiện được lưu giữ tại Hà Nội. Baldanza và Zhao chủ yếu dựa trên một bản chép tay của ấn bản đầu tiên hiện lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu HVv.80, đồng thời đối chiếu với những phiên bản còn tồn tại khác để thực hiện bản dịch tiếng Anh.

Hai dịch giả cũng đặc biệt chú ý đến tính đa ngôn ngữ trong hành trình của Thái Đình Lan. Thay vì xem chữ Hán như thuộc về một không gian ngôn ngữ duy nhất, họ sử dụng những hệ thống chuyển tự khác nhau nhằm làm nổi bật môi trường tiếng Việt, tiếng Hokkien, tiếng Quan thoại và những ngôn ngữ khác mà Thái Đình Lan đã đi qua. Như hai dịch giả giải thích, cách tiếp cận này nhằm làm nổi bật “sự đa dạng của những cộng đồng mà Thái Đình Lan gặp gỡ và nhiều tầng ngôn ngữ mà ông đã dịch chuyển qua.”

Vì thế, bản dịch không chỉ đơn giản khiến một văn bản cổ trở nên dễ tiếp cận hơn với độc giả tiếng Anh. Phần dẫn nhập, hệ thống chú giải, bản đồ, bảng thuật ngữ, thư mục và ghi chú dịch thuật còn góp phần tái dựng những thế giới lịch sử và ngôn ngữ bao quanh văn bản gốc.

Vì sao nên đọc Hải Nam tạp trứ ngày nay?

Hải Nam tạp trứ mở ra một cách đặc biệt hữu ích để suy nghĩ về lịch sử Việt Nam.

Cuốn sách cho thấy một Việt Nam được kết nối bằng biển cả thay vì bị cô lập bởi biên giới; một Việt Nam được những thương nhân, người di cư và lữ khách Trung Hoa tiếp xúc và ghi chép, bên cạnh những quan sát của người châu Âu; và một Việt Nam mà giới quan lại có học tham gia vào một thế giới xuyên khu vực của văn bản, khoa cử, thơ ca và bút đàm.

Đồng thời, cuốn sách cũng cho thấy ý nghĩa của số hóa và dịch thuật.

Một văn bản ra đời từ một vụ đắm tàu bất ngờ năm 1835, được xuất bản tại Trung Quốc năm 1837, được lưu giữ tại nhiều thư viện, trong đó có một bản chép tay ở Hà Nội, và được lưu truyền qua các công trình bằng tiếng Trung, Nga, Pháp, Nhật, Việt và nay là tiếng Anh, giờ đây có thể được độc giả trên toàn thế giới tiếp cận trực tuyến.

Đối với một tác phẩm mà câu chuyện trung tâm bắt đầu từ một cuộc dịch chuyển bất ngờ vượt qua biên giới, hành trình tiếp nối của chính văn bản ấy qua nhiều ngôn ngữ, kho lưu trữ, ấn bản in và nền tảng số dường như đặc biệt phù hợp.

Hơn 190 năm sau khi một trận bão bất ngờ đưa Thái Đình Lan đến bờ biển Việt Nam, Hải Nam tạp trứ một lần nữa mời độc giả đồng hành cùng ông, để nhìn Việt Nam thời Nguyễn qua con mắt của một lữ khách vốn chưa bao giờ có ý định đặt chân đến nơi này.

Đọc phiên bản truy cập mở: Miscellany of the South Seas trên nền tảng Manifold của University of Washington Press.