Queer Vietnam: A History of Gender Transgression, 1920–1945 của Richard Quang-Anh Tran tái thẩm định lịch sử văn hóa Việt Nam thời thuộc địa Pháp muộn thông qua lăng kính về đa dạng giới và tính dục. Tập trung vào giai đoạn giữa hai cuộc thế chiến (1920–1945), cuốn sách thách thức giả định phổ biến rằng tư tưởng đế quốc phương Tây hiện đại đã đồng loạt thu hẹp và bệnh lý hóa các dạng giới và tính dục phi chuẩn trên khắp châu Á. Theo Tran, ở Việt Nam, bức tranh phức tạp và không đồng đều hơn nhiều.

Mở đầu bằng việc phân tích tiểu thuyết dài kỳ Hồn Bướm Mơ Tiên của Khái Hưng, cuốn sách đặt thử nghiệm văn chương hiện đại bên cạnh các truyền thống kể chuyện lâu đời hơn. Câu chuyện về một chàng trai yêu một nhà sư — người sau đó được phát hiện là phụ nữ — gợi nhắc đến câu chuyện Phật giáo tiền hiện đại Quan Âm Thị Kính, trong đó một người phụ nữ sống như một nhà sư và sau khi qua đời giới tính sinh học mới được phát hiện. Khi đặt hai văn bản này trong thế đối thoại, Tran cho thấy việc cải trang và chuyển đổi giới không phải là những hiện tượng bên lề, mà là những mô-típ văn hóa lặp đi lặp lại. Những câu chuyện như vậy liên tục đặt ra các câu hỏi về sự cấu thành, giới hạn và tính bất ổn của giới trong tư tưởng Việt Nam.

Thay vì chỉ đọc các câu chuyện này như sự khẳng định chuẩn mực giới nhị nguyên, Tran cho thấy chúng cũng có thể được hiểu như những khám phá về tính mơ hồ của dục tính và về sự thể hiện giới qua thân thể. Chẳng hạn, ranh giới giữa ham muốn dành cho vị sư và ham muốn dành cho người phụ nữ vẫn không hoàn toàn được phân định, gợi ý rằng ham muốn đồng giới là điều có thể được nghĩ đến — dù chưa được gọi tên bằng các thuật ngữ hiện đại. Từ truyện ngắn, thơ ca, kịch nghệ, phóng sự đô thị đến các bài báo, hàng trăm câu chuyện liên quan đến vượt ngưỡng giới và đa dạng tính dục đã lưu hành trong không gian công cộng Việt Nam thời kỳ giữa hai cuộc thế chiến.

Bối cảnh lịch sử rộng hơn là yếu tố then chốt. Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX chứng kiến những biến đổi do thuộc địa, sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản, sự hình thành các thiết chế nhà nước mới và sự lan tỏa của khoa học hiện đại. Ở nhiều nơi tại châu Á, các lực lượng này, kết hợp với diễn ngôn tính dục học phương Tây, đã tái tổ chức các chuẩn mực tính dục và biến những thực hành từng được chấp nhận thành phi chính đáng. Tuy nhiên, tại Việt Nam, các truyền thống Hán–Việt và Đông Nam Á vốn cho phép mức độ linh hoạt cao hơn trong biểu đạt giới và tính dục vẫn tiếp tục tồn tại đến tận những thập niên đầu thế kỷ XX. Dù các diễn ngôn châu Âu về giới và tính dục đã thâm nhập vào văn hóa Việt Nam, khung diễn giải bệnh lý hóa của tính dục học vẫn chưa trở thành lăng kính chi phối chủ đạo.

Từ đó, Tran lập luận rằng trong giai đoạn này đã tồn tại một quan niệm rộng mở hơn nhiều về căn tính giới so với những gì giới nghiên cứu trước đây từng giả định. Quan trọng hơn, cuốn sách cũng làm rõ cách sử dụng thuật ngữ “queer”. Thay vì đơn giản áp đặt các bản dạng LGBT đương đại lên quá khứ, Queer Vietnam dùng “queer” để chỉ những chủ thể lịch sử lệch khỏi hư cấu ý thức hệ vốn sắp xếp giới tính sinh học, biểu đạt giới, ham muốn và vai trò xã hội vào các cặp đối lập nhị nguyên gọn ghẽ. Bằng cách khảo sát những khoảnh khắc khi các sự sắp xếp này rạn nứt, cuốn sách tái tư duy cả cách phân kỳ hiện đại tính Việt Nam lẫn cách khái niệm hóa hiện đại tính tính dục nói chung.

Cuốn sách chọn giai đoạn 1920–1945 vì đây là thời điểm Việt Nam lần đầu hình thành một không gian công luận hiện đại, nhờ sự phát triển của công nghệ in và sự phổ biến chữ quốc ngữ thay thế Hán và Nôm. Quốc ngữ, với tính dễ học và lan truyền nhanh, đã mở rộng tầng lớp độc giả và thúc đẩy sự bùng nổ báo chí, xuất bản. Số lượng báo, tạp chí và sách tiếng Việt tăng mạnh trong những thập niên này, cho thấy sự xuất hiện của một diễn đàn công cộng rộng lớn, nơi các vấn đề về giới và tính dục được thảo luận ngày càng công khai.

Khi đưa các nhân vật “queer” từ bên lề sử học vào trung tâm của kho văn hóa Việt Nam, Queer Vietnam mở ra những hướng tiếp cận mới trong việc hiểu về thời kỳ hiện đại thuộc địa, đổi mới văn chương và tính linh hoạt của giới trong lịch sử Việt Nam.

Đọc thêm về công trình trên website của Stanford University Press.