Trong The Border Within: Vietnamese Migrants Transforming Ethnic Nationalism in Berlin (tạm dịch là Biên giới Nội tại: Người Việt Di cư và Sự Tái Định hình Chủ nghĩa Dân tộc Tộc người Tại Berlin) (2022), nhà nhân học Phi Hong Su đưa ra một cách nhìn thuyết phục về việc biên giới là gì và vận hành như thế nào. Thay vì xem biên giới là những đường ranh cố định phân tách các quốc gia, Su lập luận rằng biên giới vẫn tiếp tục tồn tại bên trong xã hội, nó định hình đời sống thường nhật, bản sắc và các quan hệ xã hội giữa chính những người di cư.

Được xuất bản bởi NXB Đại học Stanford, cuốn sách dựa trên nghiên cứu dân tộc học dài hạn tại Berlin nhằm phân tích cách người Việt di cư chủ động tái cấu trúc bản sắc dân tộc và chủ nghĩa dân tộc trong bối cảnh hậu Chiến tranh Lạnh. Tác phẩm hiện được công nhận rộng rãi trong lĩnh vực nghiên cứu di cư và nhân học như một đóng góp quan trọng, vượt ra khỏi các mô hình đơn giản về hội nhập hay đồng hóa.

Lịch sử Chiến tranh Lạnh và sự hình thành một cộng đồng phân tầng

Một lập luận trung tâm của cuốn sách là cộng đồng người Việt tại Đức không phải là một thực thể thống nhất, mà được hình thành từ hai lịch sử di cư khác biệt. Một bên là những lao động hợp đồng được cử từ miền Bắc Việt Nam xã hội chủ nghĩa sang Đông Đức; bên kia là những người tị nạn rời miền Nam Việt Nam và định cư tại Tây Đức. Hai quỹ đạo này được hình thành trong những điều kiện chính trị và kinh tế rất khác nhau, một sự khác biệt đã được ghi nhận rõ trong các nghiên cứu của Đức, bao gồm các ấn phẩm của Federal Agency for Civic Education (bpb), cho thấy địa lý chính trị thời Chiến tranh Lạnh đã định hình các dòng di cư vào Đông và Tây Đức theo những cách hoàn toàn khác biệt.

Sau khi nước Đức thống nhất, hai nhóm này cùng tồn tại trong một không gian quốc gia chung. Tuy nhiên, như Phi Hong Su đã chỉ ra, sự khác biệt về nền tảng chính trị, quỹ đạo kinh tế và mạng lưới xã hội của họ không hề biến mất; ngược lại, chúng tiếp tục định hình các quan hệ xã hội, trở thành nền tảng cho những khác biệt bền vững trong cộng đồng người Việt hải ngoại.

Berlin như một không gian dân tộc học

Thành phố Berlin cung cấp một bối cảnh đặc biệt phong phú cho phân tích này. Với vai trò là thủ đô nước Đức và là một trung tâm chuyển đổi quan trọng sau thống nhất, Berlin tập hợp nhiều cộng đồng di cư đa dạng trong một môi trường đô thị đang biến đổi nhanh chóng.

Trong bối cảnh đó, những không gian như Dong Xuan Center, một trung tâm thương mại lớn của người Việt, trở thành các điểm tụ của đời sống cộng đồng. Đây không chỉ là nơi diễn ra hoạt động kinh tế, mà còn là không gian xã hội nơi các khác biệt, liên kết và bản sắc được thương lượng mỗi ngày. Dữ liệu nhân khẩu học từ Statistisches Bundesamt càng làm rõ vị thế của cộng đồng người Việt như một trong những nhóm di dân ổn định và có đặc điểm kinh tế–xã hội riêng biệt tại Đức.

Tái định nghĩa chủ nghĩa dân tộc dân tộc

Một trong những đóng góp quan trọng nhất của cuốn sách là việc tái tư duy về chủ nghĩa dân tộc tộc người. Thay vì coi chủ nghĩa dân tộc như một hệ tư tưởng cố định gắn với quê hương, Phi Hong Su cho thấy nó liên tục được tái diễn giải trong bối cảnh hải ngoại, được định hình bởi ký ức lịch sử và sự thay đổi thế hệ, đồng thời được thể hiện qua các thực hành đời sống thường nhật thay vì các diễn ngôn chính trị chính thức. Cách tiếp cận này đã làm cho những diễn giải quen thuộc về cộng đồng di dân vốn xem là thống nhất hoặc chia rẽ trở nên phức tạp. Thay vào đó, nó cho thấy một quá trình năng động hơn, nơi sự thống nhất và khác biệt cùng tồn tại và vận hành đồng thời trong cùng một không gian xã hội.

Vượt ra ngoài ranh giới quốc gia

The Border Within đã được thảo luận rộng rãi trong các lĩnh vực xã hội học và nhân học, bao gồm trên các diễn đàn như Contemporary Sociology, một phần vì nó chuyển trọng tâm phân tích từ biên giới bên ngoài sang các ranh giới xã hội bên trong. Những hàm ý của cuốn sách vượt xa trường hợp người Việt, khi nó thách thức các mô hình nhị phân về hội nhập và loại trừ, nhấn mạnh tầm quan trọng của sự khác biệt nội tại trong cộng đồng hải ngoại, và tái định nghĩa biên giới như những quá trình xã hội đang diễn ra thay vì các đường ranh tĩnh.

Trong bối cảnh các tranh luận về di cư thường tập trung vào ranh giới quốc gia, The Border Within hướng sự chú ý vào bên trong, gợi ý rằng những ranh giới quan trọng nhất có thể không phải là những đường phân chia giữa các quốc gia, mà là những cấu trúc định hình đời sống bên trong chúng. Bằng cách đặt nền tảng lý thuyết trên quan sát dân tộc học chi tiết, Phi Hong Su cho thấy rằng biên giới không chỉ được vượt qua, mà còn được sống, được tái tạo và liên tục biến đổi trong trải nghiệm thường nhật. Từ đó, cuốn sách không chỉ là một nghiên cứu về người Việt tại Berlin, mà còn là một suy tư rộng hơn về cách bản sắc, lịch sử và quyền lực định hình ý nghĩa của sự thuộc về trong thế giới đương đại.