Cuốn sách The Road to Điện Biên Phủ: A History of the First War for Vietnam (tạm dịch là “Con đường tới Điện Biên Phủ: Lịch sử cuộc Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất”) của Christopher Goscha là một trong những công trình nghiên cứu hiện đại toàn diện nhất về cuộc Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất, cuộc xung đột diễn ra từ năm 1945 đến năm 1954 và cuối cùng đã chấm dứt chế độ thực dân Pháp tại Việt Nam. Xuất bản năm 2022 bởi Nhà xuất bản Đại học Princeton, cuốn sách đặt trận Điện Biên Phủ nổi tiếng vào trong một tiến trình lịch sử rộng lớn hơn. Thay vì chỉ tập trung vào trận đánh quyết định dẫn đến thất bại của Pháp, Goscha tái dựng toàn bộ quá trình phát triển về chính trị, xã hội và quân sự đã giúp phong trào cách mạng Việt Nam giành được thắng lợi. Thông qua việc khai thác sâu các tư liệu lưu trữ và một lối tường thuật lịch sử bao quát, cuốn sách lý giải cách một chính quyền cách mạng còn non trẻ sau Chiến tranh thế giới thứ hai dần dần chuyển mình thành một nhà nước đủ mạnh để tiến hành một cuộc chiến lâu dài chống lại một cường quốc thực dân.

Bối cảnh lịch sử của cuốn sách bắt đầu từ giai đoạn đầy biến động sau khi Nhật Bản đầu hàng năm 1945. Sau sự sụp đổ của chính quyền chiếm đóng Nhật, các lực lượng cách mạng Việt Nam do Việt Minh lãnh đạo đã tuyên bố độc lập và thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tuy nhiên, Pháp nhanh chóng tìm cách khôi phục quyền kiểm soát đối với các lãnh thổ thuộc địa cũ ở Đông Dương. Các cuộc đàm phán giữa lãnh đạo Việt Nam và đại diện chính quyền Pháp nhanh chóng đổ vỡ, và đến cuối năm 1946, xung đột đã leo thang thành một cuộc chiến tranh toàn diện. Goscha cho rằng cuộc đấu tranh này không thể được hiểu đơn thuần như một cuộc nổi dậy dân tộc chống chủ nghĩa thực dân. Thay vào đó, đây là một cuộc xung đột phức tạp, đồng thời bao gồm những cạnh tranh chính trị nội bộ giữa các lực lượng Việt Nam và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ những biến động nhanh chóng của cục diện Chiến tranh Lạnh toàn cầu. Khi đặt cuộc chiến trong bối cảnh quốc tế rộng lớn hơn, cuốn sách cho thấy Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất vừa là một cuộc cách mạng chống thực dân, vừa mang tính chất nội chiến, đồng thời là một trong những chiến trường sớm của địa chính trị Chiến tranh Lạnh.

Một luận điểm trung tâm của Goscha là chiến thắng của Việt Nam tại Điện Biên Phủ không phải là điều tất yếu, cũng không chỉ là kết quả của chiến tranh du kích. Thay vào đó, tác giả nhấn mạnh vai trò quyết định của quá trình xây dựng nhà nước cách mạng. Trong suốt cuộc chiến, lãnh đạo của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã từng bước xây dựng một bộ máy chính trị và hành chính ngày càng tinh vi, đủ khả năng huy động toàn xã hội cho chiến tranh. Chính quyền cách mạng đã tổ chức hệ thống thu thuế, tuyển quân, tuyên truyền, giáo dục và sản xuất nông nghiệp theo những phương thức cho phép duy trì cuộc kháng chiến lâu dài chống lại Pháp. Goscha cho thấy Đảng Cộng sản cùng các tổ chức liên minh của mình đã từng bước tạo dựng cơ sở hạ tầng của một nhà nước thời chiến hiện đại, biến các lực lượng kháng chiến phân tán ban đầu thành một hệ thống chính trị và quân sự tập trung.

Cuốn sách cũng nhấn mạnh vai trò của các biến động quốc tế trong việc định hình kết quả của cuộc chiến. Chiến thắng của Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1949 đã làm thay đổi sâu sắc môi trường chiến lược của cuộc chiến, khi cung cấp cho lực lượng cách mạng Việt Nam nguồn huấn luyện, vũ khí và hậu cần qua biên giới phía Bắc. Đồng thời, Hoa Kỳ ngày càng nhìn nhận cuộc xung đột thông qua lăng kính của chính sách kiềm chế trong Chiến tranh Lạnh và bắt đầu cung cấp viện trợ tài chính cũng như quân sự cho nỗ lực chiến tranh của Pháp. Vì vậy, một cuộc xung đột vốn khởi nguồn từ vấn đề thuộc địa đã dần phát triển thành một cuộc đối đầu quốc tế rộng lớn hơn. Goscha phân tích cách những động lực toàn cầu này ảnh hưởng đến chiến lược quân sự, hoạt động ngoại giao và các tính toán chính trị của tất cả các bên tham chiến.

Một chủ đề quan trọng khác của cuốn sách là quy mô huy động xã hội cần thiết để duy trì cuộc chiến. Goscha cho thấy hàng triệu người dân Việt Nam đã tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào cuộc kháng chiến. Nông dân cung cấp lương thực, lao động vận chuyển vũ khí và vật tư qua núi rừng hiểm trở, còn lực lượng dân quân địa phương hỗ trợ cho quân đội chính quy. Những mạng lưới hậu cần này đóng vai trò thiết yếu đối với nỗ lực chiến tranh của Việt Nam, đặc biệt trong chiến dịch dẫn đến trận Điện Biên Phủ, khi một khối lượng lớn pháo binh và vật tư quân sự phải được vận chuyển qua những địa hình vô cùng khó khăn. Tác giả cho thấy chiến thắng cuối cùng không chỉ là kết quả của chiến thuật trên chiến trường, mà còn là sản phẩm của một hệ thống tổ chức trên phạm vi toàn quốc, huy động toàn xã hội cho chiến tranh.

Khi trận quyết chiến tại Điện Biên Phủ diễn ra vào năm 1954, nhà nước cách mạng Việt Nam đã trải qua gần một thập niên chuyển biến sâu sắc. Từ một phong trào chính trị còn mong manh hoạt động trong bối cảnh đầy bất định sau Chiến tranh thế giới thứ hai, lực lượng cách mạng đã trở thành một cấu trúc chính trị và quân sự có tổ chức chặt chẽ, đủ sức đối đầu với một quân đội thuộc địa hiện đại. Goscha cho rằng vì vậy trận Điện Biên Phủ nên được hiểu như kết quả cuối cùng của một quá trình lâu dài, chứ không phải là một bước ngoặt đột ngột. Thất bại của quân đội Pháp tại Điện Biên Phủ đã đánh dấu sự chấm dứt sự hiện diện thuộc địa của Pháp ở Đông Dương và mở đường cho Hiệp định Genève năm 1954, văn kiện tạm thời chia cắt Việt Nam và đặt nền tảng cho cuộc xung đột sau này với sự can dự của Hoa Kỳ.

Trong lĩnh vực Việt Nam học, The Road to Điện Biên Phủ nhanh chóng trở thành một công trình tham khảo quan trọng. Việc kết hợp các nguồn tư liệu Việt Nam, Pháp và quốc tế đã giúp cuốn sách mang lại một nghiên cứu sâu sắc về nguồn gốc của nhà nước Việt Nam hiện đại cũng như động lực của chiến tranh cách mạng. Bằng cách kết hợp lịch sử chính trị, chiến lược quân sự và những biến đổi xã hội trong cùng một câu chuyện lịch sử, Goscha đưa ra một cách diễn giải mới về Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất, nhấn mạnh vai trò trung tâm của quá trình hình thành nhà nước và sự huy động quần chúng. Vì vậy, cuốn sách không chỉ giúp làm sáng tỏ con đường dẫn đến trận đánh lịch sử năm 1954 mà còn góp phần lý giải cách Việt Nam nổi lên như một nhà nước cách mạng mạnh mẽ trong thế kỷ XX.