Nghiên cứu về Chiến tranh Việt Nam đã trải qua nhiều thay đổi quan trọng trong vài thập kỷ gần đây. Không còn bị giới hạn trong những tường thuật tập trung vào Hoa Kỳ về hoạch định chính sách và các trận đánh, học giới ngày càng đặt cuộc xung đột trong bối cảnh rộng lớn hơn của Việt Nam, khu vực, và toàn cầu. Các công trình của Pierre Asselin và Lien-Hang T. Nguyễn đứng ở vị trí tiên phong của sự thay đổi này, mang đến những nghiên cứu sâu sắc và phân tích giàu tính học thuật, làm sáng tỏ sự phức tạp của cuộc chiến. Những ấn phẩm của họ—từ nghiên cứu của Pierre Asselin về chiến lược cách mạng của Hà Nội cho đến khung quốc tế của Lien-Hang T. Nguyễn về cuộc xung đột, cùng với công trình biên tập chung The Cambridge History of the Vietnam War—cho thấy cuộc chiến là một cuộc đấu tranh đa diện được định hình bởi hệ tư tưởng, ngoại giao và xã hội. Bài điểm sách này khảo sát một số đóng góp quan trọng của họ, nhấn mạnh cách các tác phẩm này đồng thời phá bỏ những huyền thoại cũ, làm rõ sự phức tạp của vấn đề thống nhất dân tộc, và mở rộng lăng kính sử học về một trong những cuộc chiến tranh tàn khốc nhất thế kỷ XX.

Vietnam’s American War – A New History (Ấn bản thứ 2) của Pierre Asselin, Cambridge University Press, 2024

Chiến tranh Việt Nam không thể được hiểu chỉ như một chuỗi các trận đánh. Để nắm bắt được ý nghĩa thực sự của nó, cần phải xem xét các yếu tố chính trị, xã hội và văn hóa rộng lớn hơn đã định hình chiến lược cộng sản. Trong ấn bản mở rộng lần thứ hai, Vietnam’s American War vẫn tập trung giải thích tại sao và bằng cách nào Hà Nội giành thắng lợi, nhưng nay đã bao gồm một phân tích sâu sắc hơn nhiều về chính trị và xã hội miền Nam Việt Nam. Asselin bác bỏ huyền thoại về một nước Việt Nam thống nhất bằng cách chỉ ra những chia rẽ sâu sắc bị Mỹ can thiệp làm trầm trọng thêm. Với hơn ba mươi lăm hình ảnh mới, cuốn sách nhấn mạnh tính chất nội chiến và bi kịch của cuộc xung đột. Đây là một tác phẩm vừa chi tiết, nguyên bản, vừa lôi cuốn, tiếp tục giữ vai trò trọng yếu trong nghiên cứu.

The Vietnam War (Volume III: Endings and Aftermaths) do Lien-Hang T. Nguyễn (Đại học Columbia) và Pierre Asselin (Đại học Bang San Diego) biên tập, Cambridge University Press, 2024

Tập cuối cùng của The Cambridge History of the Vietnam War đặt những năm cuối cùng và hậu quả của chiến tranh vào trong bối cảnh trong nước, khu vực và toàn cầu, bao gồm cả các di sản pháp lý, hoàn cảnh và kí ức. Giai đoạn sau của cuộc xung đột đánh dấu một khoảnh khắc quyết định trong Chiến tranh Lạnh, được định hình bởi sự chia rẽ Xô–Trung, sự hòa dịu Trung–Mỹ, chính sách hòa hoãn của các siêu cường, và các phong trào văn hóa xuyên quốc gia. Việc mở rộng chiến tranh sang Campuchia và Lào càng nâng cao tầm quan trọng về địa lý chính trị của nó. Sau sự sụp đổ của Sài Gòn và thống nhất đất nước năm 1975–76, chính sách đối với người Hoa, và những khó khăn trong quản lý kinh tế của Hà Nội đã tạo ra một cuộc khủng hoảng tị nạn quy mô lớn. Làn sóng di cư này đã làm thay đổi chính sách tị nạn quốc tế và biến đổi cấu trúc nhân khẩu học của nhiều thành phố ở Bắc Mỹ và châu Âu, cho thấy tác động lâu dài của chiến tranh.

Hanoi’s War – An International History of the War for Peace in Vietnam của Lien-Hang T. Nguyễn, The University of North Carolina Press, 2016

Hầu hết các công trình nghiên cứu về Chiến tranh Việt Nam tập trung vào sự can dự của Hoa Kỳ và quá trình “Mỹ hóa” xung đột. Lien-Hang T. Nguyễn, tuy nhiên, đã đặt cuộc chiến trong bối cảnh quốc tế, theo dõi nỗ lực của Bắc Việt Nam trong việc tiến hành chiến tranh và nỗ lực của Hoa Kỳ nhằm kết thúc nó. Cuốn sách đưa độc giả đi từ đồng bằng sông Cửu Long, vùng châu thổ sông Hồng bị ném bom, đến các trung tâm quyền lực của Hà Nội, Sài Gòn và Washington, cũng như bàn đàm phán ở Paris và các thủ đô chính trị ở Bắc Kinh và Moskva. Lien-Hang T. Nguyễn chứng minh rằng hòa bình ở Việt Nam gần như không có cơ hội, khi cuộc chiến thậm chí còn trở nên khốc liệt hơn trong thời gian diễn ra đàm phán Paris. Dựa trên tài liệu lưu trữ chưa từng được khai thác từ Việt Nam và nhiều nơi khác, tác giả mang đến một bức tranh đa chiều, kết hợp các góc nhìn từ cả hai miền Việt Nam, Liên Xô, Trung Quốc và Hoa Kỳ, qua đó định hình lại hiểu biết về phạm vi và tính chất của cuộc xung đột.

Hanoi’s Road to the Vietnam War, 1954–1965, của Pierre Asselin, University of California Press, 2015

Bắt đầu với Hiệp định Genève năm 1954, chấm dứt Chiến tranh Đông Dương và chia cắt đất nước, Asselin theo dõi quá trình Hà Nội từ kỳ vọng thống nhất trong hòa bình đến đối đầu vũ trang với Hoa Kỳ. Dựa trên nguồn tư liệu lưu trữ mới từ Việt Nam và nhiều quốc gia khác, ông phân tích những cuộc tranh luận nội bộ và quyết định chiến lược đã dẫn đến chiến tranh. Phân tích của ông chỉ ra rằng, mặc dù Washington chịu trách nhiệm trong việc leo thang xung đột, nhưng các lãnh đạo Bắc Việt Nam cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra hoàn cảnh dẫn đến một trong những cuộc chiến tranh tàn khốc nhất của Chiến tranh Lạnh.

A Bitter Peace – Washington, Hanoi, and the Making of the Paris Agreement, của Pierre Asselin, The University of North Carolina Press, 2002

Tác phẩm A Bitter Peace của Asselin nhấn mạnh vai trò trung tâm của ngoại giao trong việc định hình hồi kết của Chiến tranh Việt Nam. Ông tái hiện lại các cuộc đàm phán bí mật dẫn đến Hiệp định Paris năm 1973, chấm dứt sự tham gia trực tiếp của Hoa Kỳ nhưng không mang lại hòa bình bền vững. Được ký kết trong bối cảnh căng thẳng, hiệp định này vốn mong manh và không thể duy trì lâu dài. Đối với Washington, thỏa thuận đảm bảo việc trao trả tù binh, rút quân trong danh dự và duy trì uy tín trong Chiến tranh Lạnh. Đối với Hà Nội, nó đảm bảo việc rút quân Mỹ, bảo vệ cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và cải thiện triển vọng thống nhất. Dựa trên các tài liệu lưu trữ mới từ Việt Nam, Hoa Kỳ và Canada, Asselin cho thấy vai trò sáng tạo của Hà Nội, Mặt trận Giải phóng và Sài Gòn trong việc hình thành một thỏa thuận cuối cùng dù vẫn còn khiếm khuyết.

Nhìn chung, các công trình của Pierre Asselin và Lien-Hang T. Nguyễn đã làm phong phú thêm đáng kể sử học về Chiến tranh Việt Nam. Họ chứng minh rằng đây không chỉ là một bi kịch của Hoa Kỳ mà còn là một bi kịch sâu sắc của người Việt Nam, bắt nguồn từ những chia rẽ nội bộ và được định hình bởi bối cảnh quốc tế. Bằng cách nhấn mạnh vai trò chủ động của các lãnh đạo Hà Nội, sự phức tạp của chính trị miền Nam, và bối cảnh Chiến tranh Lạnh, công trình của họ phá vỡ những mô hình cũ và khơi gợi những cách diễn giải mới. Hơn nữa, các phân tích về ngoại giao, di cư và ký ức cho thấy rằng di sản của cuộc chiến còn kéo dài vượt xa năm 1975, tiếp tục định hình xã hội và chính sách trên khắp thế giới. Với phạm vi rộng lớn, tính độc đáo và độ sâu tư liệu, những tác phẩm này là đóng góp thiết yếu cho các học giả và sinh viên mong muốn hiểu chiến tranh Việt Nam như một sự kiện vừa mang tính quốc gia vừa mang tính quốc tế có ảnh hưởng lâu dài.