Trong vài thập niên gần đây, Việt Nam đã trải qua những biến đổi sâu sắc về kinh tế và xã hội. Kể từ khi tiến hành công cuộc Đổi Mới vào cuối những năm 1980, đất nước đã chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang một hệ thống kinh tế thị trường năng động, ngày càng hội nhập vào các mạng lưới toàn cầu về thương mại, lao động và văn hóa. Sự chuyển đổi nhanh chóng này đã làm thay đổi đáng kể cấu trúc xã hội Việt Nam, đặc biệt tại các trung tâm đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội, nơi những cơ hội mới trong giáo dục, việc làm và khởi nghiệp đã góp phần hình thành và mở rộng các tầng lớp trung lưu. Trong cuốn Vietnam’s New Middle Classes: Gender, Career, City (tạm dịch là “Tầng lớp trung lưu mới ở Việt Nam: Giới, Nghề nghiệp và Đô thị”) (NXB Đại học Quốc gia Singapore, 2014), nhà nhân học Catherine Earl khảo sát cách những nhóm xã hội mới nổi này thích nghi và định hình vị trí của mình trong bối cảnh thay đổi về công việc, bản sắc và khát vọng trong Việt Nam đương đại.

Thay vì xem tầng lớp trung lưu đơn thuần như một phạm trù kinh tế được xác định bởi thu nhập hay mức độ tiêu dùng, Earl tiếp cận nó như một trải nghiệm xã hội sống động, được định hình bởi các thực hành đời sống hằng ngày, các kỳ vọng xã hội và những hoài bão cá nhân. Nghiên cứu của bà tập trung đặc biệt vào những người trẻ có trình độ học vấn cao làm việc trong môi trường đô thị, trong đó nhiều người là phụ nữ, những người đang sống tại giao điểm giữa các chuẩn mực văn hóa truyền thống và những cơ hội mới do quá trình hiện đại hóa kinh tế mang lại. Thông qua các nghiên cứu điền dã dân tộc học, phỏng vấn và quan sát đời sống nghề nghiệp tại đô thị, Earl cho thấy cách các cá nhân kiến tạo bản sắc trung lưu thông qua con đường nghề nghiệp, lựa chọn lối sống và sự tham gia vào môi trường đô thị đang biến đổi nhanh chóng.

Một chủ đề trung tâm của cuốn sách là vai trò của giới trong việc định hình các cơ hội và giới hạn mà những thành viên của tầng lớp trung lưu mới ở Việt Nam phải đối mặt. Trong khi tăng trưởng kinh tế và sự mở rộng của khu vực dịch vụ đã tạo ra nhiều con đường nghề nghiệp mới cho phụ nữ có học vấn, các kỳ vọng giới gắn với trách nhiệm gia đình, danh dự xã hội và quan niệm về nữ tính vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến quỹ đạo nghề nghiệp của họ. Earl cho thấy phụ nữ thuộc tầng lớp trung lưu thường phải thương lượng những căng thẳng phức tạp giữa khát vọng cá nhân và sự chuẩn mực xã hội, giữa tính độc lập và nghĩa vụ đối với gia đình. Những lựa chọn nghề nghiệp, chiến lược trong môi trường làm việc và các mối quan hệ cá nhân của họ phản ánh những biến đổi rộng lớn hơn trong các chuẩn mực giới tại Việt Nam trong quá trình hiện đại hóa.

Bản thân không gian đô thị cũng đóng vai trò quan trọng trong câu chuyện này. Những không gian đô thị, từ văn phòng, quán cà phê, trường đại học đến các khu căn hộ và trung tâm mua sắm, trở thành nơi các bản sắc trung lưu mới được thể hiện và thương lượng. Đặc biệt, Thành phố Hồ Chí Minh trong cuốn sách không chỉ là bối cảnh mà còn là một môi trường xã hội năng động, định hình khát vọng, thói quen tiêu dùng và các mạng lưới cơ hội. Sự phát triển đô thị nhanh chóng, sự lan tỏa của văn hóa doanh nghiệp toàn cầu và sự mở rộng của các ngành dịch vụ đã tạo ra những hình thức di động xã hội mới, đồng thời cũng làm gia tăng cạnh tranh, bất định và áp lực thành công.

Thông qua việc phân tích trải nghiệm đời sống hằng ngày của những người trẻ làm việc trong môi trường chuyên nghiệp, Vietnam’s New Middle Classes mang lại những góc nhìn quan trọng về các câu hỏi rộng hơn liên quan đến sự hình thành giai cấp, toàn cầu hóa và biến đổi xã hội ở Đông Nam Á đương đại. Công trình của Earl cho thấy rằng các cải cách kinh tế không chỉ tạo ra những phạm trù kinh tế mới mà còn tái định hình bản sắc cá nhân, quan hệ giới và những hình dung về tương lai. Qua đó, cuốn sách đóng góp vào các cuộc thảo luận học thuật đang diễn ra về ý nghĩa của việc trở thành một thành viên của tầng lớp trung lưu trong những xã hội đang trải qua quá trình chuyển đổi nhanh chóng.

Cuối cùng, nghiên cứu này mang đến một bức chân dung tinh tế về một thế hệ đang điều hướng giữa những hứa hẹn và những nghịch lý của nền kinh tế Việt Nam thời kỳ hậu Đổi Mới. Thông qua các chủ đề đan xen về giới, nghề nghiệp và đời sống đô thị, Catherine Earl cho thấy cách các tầng lớp trung lưu mới ở Việt Nam đang chủ động kiến tạo những cách thức mới để sống, làm việc và hình dung vị trí của mình trong một thế giới đang thay đổi.